Przekład: Translatorium Instytutu Filozofii UMK – Przemysław Chmielewski, Marta Chojnacka i inni. Redakcja naukowa – Adam Grzeliński, Kinga Kaśkiewicz, Anna Markwart. Wprowadzenie – Adam Grzeliński. Pierwsze spojrzenie na Słownik historyczny i krytyczny Pierre’a Bayle’a (1647–1706) zaskakuje nietypowym układem stron. Ponad dwa tysiące haseł zajmuje niewiele miejsca, a często kończy się w sposób, który dzisiejszym autorom wydaje się nieakceptowalny. Z kolei dłuższe uwagi Bayle’a świadczą o jego błyskotliwości i krytycznym umyśle. Choć wiele postaci z haseł jest dziś zapomnianych, przemyślenia Bayle’a przyczyniły się do popularności dzieła w XVIII wieku, które wywoływało różnorodne reakcje. Bayle poruszał kluczowe problemy filozoficzne, teologiczne i społeczne, takie jak granice ludzkiej wiedzy, racjonalność religijną, relacje między Kościołem a państwem oraz wolność sumienia. Jako prekursor Oświecenia, jego prace dostarczały nie tylko wiedzy historycznej, ale także postulatów dotyczących tolerancji religijnej i krytycyzmu poznawczego. Bayle był również wzorem historyka, krytycznie podchodzącego do źródeł, co potwierdzają liczne odniesienia w marginesach jego dzieła. Styl jego pisania, żywy i pełen ironii, ujawnia zaciętego polemistę. Pierwszy tom, opublikowany w 2014 roku, ukazywał krytycyzm Bayle’a, podczas gdy obecny koncentruje się na zagadnieniach religijnych, społecznych i politycznych.
