Instytut Badań Literackich PAN Knihy

Polonistyka „tu i teraz” łączy politykę z praktyką społeczną, a od nas zależy, z jakimi przekonaniami będziemy działać, aby nie poddać się instrumentalizacji. Polonista uczy, jak Polacy rozumieją swoje realia i kim są, tworząc opowieści o sobie i otaczającym świecie. Umiejętność narracji pozwala zrozumieć świat, w którym żyjemy. W obliczu wyzwań związanych z profesjonalizmem i legitymizacją pozanaukową, nowa dyscyplina powinna zastanowić się nad swoim celem istnienia. Kluczowe kwestie muszą zejść z poziomu akademickich dyskusji do konkretnych spraw politycznych i społecznych. W obliczu kryzysu i zmieniających się narracji, poloniści muszą być czujni i walczyć o słyszalność swojego głosu. Rywalizacja technologiczna o umysły ludzi staje się nowoczesnym wyścigiem zbrojeń, a media społecznościowe wpływają na tradycyjne role komunikacji. Rozpoznanie tych procesów oraz wykorzystanie szans związanych z nowymi technologiami to obowiązek polonistów, którzy analizują historię i współczesność, pytają o polską kulturę i tożsamość. Dbając o wyrazistość swojego głosu, musimy także budować narrację o naszej pracy, co było celem tego Zjazdu.

Nie-miejsca pamięci 1. Nekrotopografie podejmują wysiłek zmapowania – choćby cząstkowego – poludobójczej przestrzeni dzisiejszej Polski. Książka prezentuje studia dziewięciu przypadków: lokalizacji przeszłej przemocy – zagłady Żydów i Romów oraz konfliktów etnicznych – które nie zostały przekształcone w miejsca pamięci. Są to: Radecznica w woj. lubelskim, okolice Miechowa k. Krakowa, Bielcza i Borzęcin w woj. małopolskim, las Dębrzyna koło Przeworska, Sukowice w woj. opolskim, Terka w Bieszczadach, a także obrzeża obozów zagłady w Majdanku, Chełmnie i Sobiborze. Autorki i autorzy, poprzez wielodyscyplinarną analizę kulturowej topografii i morfologii wybranych miejsc, pytają o przyczyny nieupamiętnienia punktów przeszłej przemocy oraz dynamikę otaczających je kultur pamięci, a także odtwarzają własne autoetnograficzne doświadczenie tych miejsc. Nie-miejsca pamięci 1. Nekrotopografie proponują nowe narzędzia studiów pamięcioznawczych, operatywne w badaniach nad trudną pamięcią w Polsce, a także szerzej: w Europie Środkowo-Wschodniej. Tom prezentuje wyniki badań prowadzonych przez zespół projektu Nieupamiętnione miejsca ludobójstwa i ich wpływ na współczesne procesy wytwarzania form pamięci kolektywnej tożsamości kulturowej w Polsce (NPRH 2016–2020).

Reprezentacje Zagłady w kulturze polskiej (1939-2019) śledzą artystyczne ekspresje Holokaustu w teatrze, filmie, muzeach, sztukach wizualnych oraz zjawiska z kręgu kultury popularnej. Stanowią kontynuację badań, które podjęliśmy kilkanaście lat temu w Literaturze polskiej wobec Zagłady (1939-1968). Reprezentacje… mają uświadomić współczesnemu odbiorcy wielowymiarowość oraz niezwykłą mnogość przedstawień Holokaustu w rodzimej sztuce. Jak w każdej syntezie chodzi również o dokonanie rekapitulacji aktualnego stanu wiedzy, ale też wydobycie zagadnień dotychczas słabo obecnych w refleksji nad Zagładą. Interdyscyplinarny charakter Reprezentacji… posłuży – taką mamy nadzieję – przedstawicielom różnych nauk: literaturoznawcom, kulturoznawcom, filmoznawcom, historykom sztuki, historykom teatru, antropologom, znawcom popkultury. Wprawdzie nasza publikacja jest adresowana głównie do środowiska akademickiego, jednak – nie tylko ze względu na społeczną rangę tematu – powinna znaleźć czytelników także wśród uczniów szkół średnich, nauczycieli i wszystkich osób zainteresowanych problematyką Zagłady w sztuce polskiej. Ze Wstępu