Małgorzata Borkowska Knihy

Životopis benediktina Columby Marmiona (1858—1923) zachycuje významnou postavu benediktinského života na přelomu 19. a 20. století. Narodil se v Irsku, ale svůj mnišský život prožil v Evropě. Opat Placidus Wolter ho přijal do kláštera v belgickém Maredsous, který byl součástí liturgického hnutí před II. vatikánským koncilem. Po splnění různých úkolů se Dom Columba Marmion stal v roce 1909 opatem kláštera a musel vést svou komunitu během těžkých časů první světové války. Marmion byl mistrem duchovního vedení, což vedlo k publikaci několika jeho knih, které připravil jeho sekretář Dom Raymond Thibaut. Mezi nimi jsou například Kristus — život duše (1917) a Kristus — ideál pro mnicha (1922). Jeho spisy si získaly velkou oblibu a byly přeloženy do češtiny v druhé polovině 20. století, často v katolickém samizdatu. Římská křesťanská akademie vydala výbor První z bratří (1971) a nakladatelství Krystal OP vydalo Nevěstu slova (2006). V roce 2000 byl Columba Marmion blahoslaven papežem Janem Pavlem II. Kniha obsahuje také ukázku z jeho díla Kristus — ideál pro mnicha, které se věnuje mnišské modlitbě. Polský životopisný text historičky benediktinky M. Borkowské přeložil Jan Linka.

Szczenięta pod stołem jadają z okruszyn dzieci… – mówiła do Chrystusa Syrofenicjanka (Mk 7,28). Co ja się kiedyś naprosiłam czcigodnej redakcji Biblii Tynieckiej! Co się natłumaczyłam, że po polsku szczenięta pod stołem mogą jeść z podłogi, ale nie z okruszyn; i mogą jeść okruszyny chleba (upuszczone przez dzieci), ale nie okruszyny dzieci… Nic nie pomogło, składnia grecka czy może wpojona w młodości łacińska okazała się silniejsza od rodzimej, i po dziś dzień w Ewangelii Marka szczenięta jadają okruszyny dzieci. Przynajmniej w okolicach Tyru i Sydonu; na szczęście, nie u nas. A ten tomik to właśnie takie okruchy, sypiące się ze stołu bez ładu i składu ani (na ogół) wzajemnego powiązania. Z jakiejś przyczyny jakiś temat domagał się zwięzłego omówienia i powstawał tekst, którego potem nijak nie dało się przypiąć ani przyłatać do pisanych równolegle prac obszerniejszych. Wydane dotąd nie były; kilka trafiło już do sieci, ale niewiele. Otóż wbrew pozorom, zagadnienia te bywały często ważne i teksty jeszcze mogą się przydać. Dlatego porządkując swoje papiery (czas na to, kiedy się ma lat 80) pozbierałam je wszystkie, dodałam to i owo, i zapraszam czytelnika… pod stół. Na okruchy. A gdyby jeszcze przed moją śmiercią w którymś kolejnym wydaniu Biblii Tynieckiej znikły te okruszyny dzieci, to sama wlezę pod ten stół i zarzut odszczekam.

Życie człowieka to droga, a pytania o cel i kierunek tej podróży są fundamentalne. Choć może się to wydawać banalne, odkrywanie śladów na tej drodze, nie tylko własnych, nadaje głębszy sens. Siostra Małgorzata Borkowska OSB wskazuje na ślady pozostawione przez Niewidzialnego, które sama odnalazła i zrozumiała, że prowadzą gdzieś dalej. Nie namawia Czytelników do podążania za nimi, ale zachęca do refleksji. Zastanawia się nad kwestią kazań, w których Bóg bywa traktowany jako temat, a nie Osoba, co nazywa herezją naszych czasów. W książce znajdują się przemyślenia, które były wygłaszane w różnych kontekstach, zwłaszcza podczas dni skupienia i rekolekcji w klasztorze żarnowieckim. Siostra Małgorzata, znana również jako Miś, zyskała popularność jako rekolekcjonistka po wydaniu Oślicy Balaama (2018). Dziś jest często zapraszana do prowadzenia rekolekcji, a chętnych na te spotkania nie brakuje. Książka skierowana jest do wszystkich ludzi, zarówno świeckich, jak i duchownych, którzy pragną zbliżyć się do teologii i odkryć bliskość Niewidzialnego. Życzymy Czytelnikom owocnej lektury, która pomoże dostrzec te ślady w codziennym życiu.

W Ewangelii jest wiele pytań, które Chrystus kieruje do ludzi. Ale jest drugie tyle takich, które ludzie kierują do Chrystusa, i wcale nie tylko ci ludzie, którzy mieli okazję wypowiedzieć je za Jego ziemskiego życia. Panie, gdzie mieszkasz? Panie, kto zgrzeszył, on czy jego rodzice... ? Czy tylko niewielu będzie zbawionych? Które przykazanie jest największe? Co to znaczy „powstać z martwych”? Przecież o to wszystko i my pytamy. Pytania, problemy. Miał swój problem Józef po Zwiastowaniu, a gdy się ukazała gwiazda, to całkiem inny problem mieli Mędrcy, a inny Herod, choć i dla nich, i dla niego streszczał się ten problem w słowach: „Gdzie jest nowo narodzony król żydowski?” Podobnie całkiem inny problem miały wobec grobu na Golgocie owe, jak to w pieśni śpiewamy, trzy Maryje, a inny – arcykapłani. Kto nam kamień odwali? – albo: jak ten kamień przytrzymać skutecznie, żeby zmarły spod niego nie zniknął. Czy to Ty jesteś Mesjasz, Zbawiciel przysłany przez Boga? A jeśli tak, to czemu nie schodzisz z krzyża? Przecież o to wszystko i my pytamy, chociaż nie wszyscy o to samo, albo nie w każdym stadium naszej wędrówki o to samo. Wielu to już zauważyło, wielu komentowało. Wolno przyłączyć się do tego nurtu.

Reguła św. Benedykta stanowi zwieńczenie długiej tradycji monastycznej, czerpiąc z wcześniejszych tekstów, takich jak Reguła Mistrza, w sposób świadomego wyboru, a nie mechanicznego kopiowania. Benedykt selekcjonuje, łączy i modyfikuje, tworząc spójną całość, opartą na własnym doświadczeniu. Jego tekst traktujemy jako autorski, a odniesienia do źródeł mają sens jedynie w kontekście interpretacji przepisów. Św. Benedykt, mając rzymskie wyczucie prawa, koncentruje się na zewnętrznych działaniach osób poddanych prawu, nie oferując pełnego wykładu duchowości. Nie zajmuje się teologią życia wewnętrznego ani nie podaje zasad dotyczących modlitwy, odsyłając uczniów do innych tekstów, takich jak Reguły Bazylego, Kasjana czy Augustyna. Mimo to potrafi uzasadnić swoje przepisy teologicznie i ascetycznie, co tworzy zestaw priorytetów, znany jako duchowość benedyktyńska. Zachęca się do uzupełniania tej duchowości nauką jego mistrzów. Autorka, Małgorzata Borkowska OSB, benedyktynka i historyk życia zakonnego, jest autorką wielu prac teologicznych i historycznych oraz prowadzi konferencje w ramach Weekendowych Rekolekcji Benedyktyńskich w Żarnowcu, gdzie pełni funkcję przeoryszy.

Siostra Małgorzata Borkowska nie traci czasu na frazesy. Wodolejstwo nie wchodzi w grę. Zamiłowanie do słowa to dla niej coś więcej niż hobby filologa; to jedna z form adoracji Niewidzialnego. Czym są Podpowiedzi? Sentencjami? Życiowymi radami? Wszystkim po trochu. To może współczesnymi apoftegmatami? Kiedyś robił to abba Antoni, abba Pojmen, abba Jakiśtam, a dziś kilkaset lat po nich wypowiada je amma Małgorzata. Autorka raczej nigdy by siebie tak nie nazwała, ale my owszem. Sędziwa mniszka z Żarnowca daje nam krótkie światła dla życia. Myśli, które wprowadzają w głąb siebie po to, by wyprowadzić ku Osobowemu Partnerowi Do Dialogu. Powiada: Człowiek „współczesny” przede wszystkim powinien pamiętać, że jest człowiekiem, a dopiero potem myśleć, że jest współczesny. Uczyć się człowieczeństwa? Wybraliśmy 365 takich „świateł”, by pomóc w tej nauce, ale z góry uprzedzamy: to nie jest program tylko na jeden rok.

W historii chrześcijaństwa istnieje kilka kluczowych dzieł literackich z monastycznych środowisk, które znacząco wpłynęły na duchowość, wyrażając ludzką tęsknotę za Bogiem. Najstarsze z nich to Księga starców oraz literatura egipskiej pustyni. Kolejnym ważnym dziełem są Wyznania św. Augustyna, uznawane za monastyczne, mimo że autor był biskupem. Reguła św. Benedykta również miała ogromny wpływ na życie chrześcijańskie, kształtując osobowości, które z kolei formowały społeczeństwo. Czwartym istotnym tekstem jest O naśladowaniu Chrystusa. Najstarsze rękopisy tego dzieła pochodzą z Włoch, a najwcześniejsza zachowana kopia, sporządzona w Vercelli, datowana jest na przełom XIII i XIV wieku. Autorstwo przypisywane jest Tomaszowi a Kempis, jednak przez wieki wielu mistyków i teologów było mylnie uznawanych za autorów. Wśród nich był św. Augustyn, mistycy niderlandzcy oraz Jan Gerson, którego nazwisko pojawia się w licznych rękopisach. Wydawca Gunter Zainer, mylnie przypisując autorstwo Tomaszowi, przyczynił się do dalszych nieporozumień. W ciągu wieków wielu autorów poprawnie wskazywało na właściwego autora, mimo że różnice w nazwiskach mogły wprowadzać w błąd.

Lektura apoftegmatów Ojców Pustyni to zapis konferencji z klasztoru w Żarnowcu z lat 2018–2021, spisany z nagrania z pewnymi skrótami, co nadaje książce gawędziarski charakter. Stanowi ona część cyklu komentującego kluczowe dzieła literatury monastycznej, które miały wpływ na życie zakonne i kulturę chrześcijańską. W chronologicznym porządku powstawania są to: Księga Starców, Reguła św. Benedykta oraz O naśladowaniu Chrystusa. Dodając Wyznania św. Augustyna, otrzymujemy zbiór najważniejszych zapisów ludzkiej tęsknoty do Boga. „Księga Starców” (Gerontikon) to najstarszy zbiór nauk wczesnych monastycznych „ojców”, zachowujący mądrość pustyni, która miała około stu lat w momencie spisania. Autor, być może wędrowny mnich, postanowił spisać nauki ojców, co było ogromnym przedsięwzięciem. Materiał uporządkowano alfabetycznie według greckiego alfabetu, co sprawia, że polski czytelnik ma trudności w odnalezieniu konkretnych postaci. Na szczęście Antoni Wielki, uznawany za pierwszego pustelnika, znajduje się na początku. Brak porządku chronologicznego sprawia, że nie tworzy się historia zasiedlania pustyni.